Tekst: 'Iedereen die keek, niemand die iets zei'

Leestijd: +- 8 minuten

- Lucia Schravendeel 

De melding waarbij het begon

Het is half acht ’s ochtends als Becca (15) tijdens het eten van haar broodje smeerkaas en drinken van haar jus de orange haar telefoon pakt. Haar scherm licht op: opnieuw tientallen meldingen. Likes. Lachende emoji’s. Vriendinnen die het doorsturen. ‘Ik wist meteen: het gaat weer over dat filmpje,’ denkt ze. ‘Ik wilde eigenlijk niet eens kijken,’ zegt Becca.

Een klasgenoot had Becca gefilmd tijdens gym. Ze struikelde, viel, bleef even liggen. Het fragment werd verwerkt in een TikTok-trend waarin ‘awkward momenten’ werden uitvergroot. Meteen na het vallen, stonden de beelden ervan online. Zonder toestemming. Met een komisch muziekje eronder. Met de tekst: “POV: je denkt dat niemand kijkt.”

Op school werd er gelachen. In groepsapps werd het continu gedeeld. ‘Iedereen moest lachen alsof ik geen mens ben met gevoelens,’ zegt Becca. ‘Het lijkt onschuldig, het is maar een filmpje van dat ik val, maar het is zo vernederend.’

Niet één trend, maar een patroon

Becca staat niet op zichzelf. TikTok is voor jongeren tussen de twaalf en vijftien jaar een van de belangrijkste sociale platforms. Uit de Monitor Jeugd en Media van Kennisnet blijkt dat vrijwel alle jongeren in deze leeftijdsgroep dagelijks sociale media gebruiken, vaak meerdere uren per dag. Ook TikTok wordt door een groot deel van hen intensief gebruikt, waarbij jongeren gemiddeld tientallen minuten tot soms meerdere uren per dag scrollen.

Wat opvalt, is dat veel trends draaien om uiterlijk, status, ‘perfecte’ levens of juist het belachelijk maken van anderen. Denk aan challenges, filters, rankings of ‘prankvideo’s’ waarin iemand ongevraagd wordt gefilmd. Volgens het Rapport Mediawijsheid 2023 van Netwerk Mediawijsheid komt online vernedering en uitsluiting onder jongeren relatief vaak voor, vooral in combinatie met humor en groepsdruk.

‘In deze leeftijdsfase zijn jongeren extreem gevoelig voor wat anderen van hen vinden,’ zegt Vivian den Blanken, inhoudsdeskundige Opgroeien en Opvoeden bij het Nederlands Jeugdinstituut. ‘In de puberteit zijn jongeren bezig met hun identiteit: wie ben ik, en bij wie hoor ik? Sociale bevestiging weegt dan extra zwaar, vooral die van leeftijdsgenoten.’

Volgens Den Blanken speelt ook de ontwikkeling van het brein hierin een rol. ‘Het deel van het brein dat gevoelig is voor beloning en bevestiging is al sterk ontwikkeld, terwijl het vermogen om risico’s en gevolgen te overzien nog achterblijft. Sociale media spelen daar slim op in met likes, reacties en zichtbaarheid.’

Puberteit onder een vergrootglas

De leeftijd van twaalf tot vijftien jaar is een kwetsbare periode. Jongeren zitten in de puberteit, hun brein is nog volop in ontwikkeling en hun zelfbeeld is nog niet stabiel. Ze vergelijken zichzelf voortdurend met anderen, vooral met leeftijdsgenoten, en zoeken veel bevestiging. Het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft deze fase als een periode waarin jongeren extra gevoelig zijn voor afwijzing en sociale druk.

Sociale media versterken dat proces. Kinderpsycholoog Anna Koop ziet dit dagelijks terug in haar praktijk. ‘Jongeren tussen de twaalf en vijftien zijn nog bezig hun normen en waarden te vormen. Ze zoeken bevestiging buiten het gezin en willen vooral niet buiten de groep vallen. Sociale media bieden een laagdrempelige, maar ook genadeloze plek om die bevestiging te zoeken.’

Onderzoek van de Universiteit Utrecht laat zien dat sociale media zowel positief als negatief kunnen uitwerken op het zelfvertrouwen van tieners, maar dat vergelijking met anderen, vooral via beeld, vaker samenhangt met onzekerheid en een lager zelfbeeld.

Algoritmes spelen hierin een grote rol. Wie eenmaal kijkt naar bepaalde content, krijgt er meer van te zien. ‘Wat je online ziet, voelt voor jongeren als een maatstaf,’ zegt Koop. ‘Wie populair is, wie wordt geliket, wie viraal gaat, dat wordt al snel gezien als “goed” gedrag.’

De druk om mee te doen

Voor Becca was het filmpje niet alleen pijnlijk, het veranderde ook haar gedrag.
‘Ik ging mezelf anders gedragen,’ zegt ze. ‘Voorzichtiger. Ik durfde minder. Ik was bang dat alles wat ik deed weer gefilmd zou worden.’

Die angst is herkenbaar voor veel jongeren. Uit cijfers van Trimbos blijkt dat intensief socialmediagebruik samenhangt met meer stress, slechter slapen en een negatiever zelfbeeld. Vooral jongeren die gevoelig zijn voor groepsdruk en bevestiging lopen een groter risico op mentale klachten.

‘Meedoen aan trends voelt voor veel jongeren veiliger dan erbuiten blijven,’ zegt Koop. ‘Niet meedoen kan betekenen dat je zelf het mikpunt wordt. Sommige jongeren kiezen er daarom bewust voor om mee te lachen of mee te filmen, uit angst om anders zelf gepest te worden.’

Den Blanken benadrukt dat dit geen nieuw fenomeen is, maar dat sociale media het effect versterken. ‘Pesten bestond altijd al, maar online wordt het groter, sneller en blijvender. Een video kan eindeloos worden gedeeld, waardoor jongeren steeds opnieuw geconfronteerd worden met wat hen is overkomen.’

Van online grap naar offline gevolgen

Wat online gebeurt, stopt niet bij het scherm. Becca merkte dat het filmpje ook invloed had op haar schooldagen. ‘Mensen fluisterden en lachten,’ zegt ze. ‘Docenten zagen het soms niet eens.’

Dat maakt online pesten via trends extra complex. Het is vaak vermomd als humor.
‘Maar voor het slachtoffer is het effect hetzelfde,’ zegt Koop. ‘Schaamte, angst, een beschadigd zelfbeeld.’

Ook appgroepen spelen hierin een rol. Klasapps op WhatsApp of Snapchat worden gebruikt om video’s door te sturen, reacties te plaatsen of iemand buitensluiten. Volgens Trimbos en Netwerk Mediawijsheid vindt een groot deel van het sociale leven van jongeren tegenwoordig online plaats, waardoor afwijzing zich niet beperkt tot één moment of plek.

Dat constante terugzien noemt Den Blanken ‘herhaald slachtofferschap’.
‘Een pijnlijke ervaring stopt niet wanneer het moment voorbij is. Online blijft het bestaan en kan het telkens opnieuw worden opgerakeld. Dat heeft grote impact op zelfbeeld, schoolprestaties en mentale gezondheid.’

Niet iedereen ervaart het hetzelfde

Toch is nuance belangrijk. Niet elke jongere die TikTok gebruikt, ontwikkelt klachten.
‘De impact verschilt sterk per persoon,’ benadrukt Den Blanken. ‘Factoren zoals thuissituatie, zelfvertrouwen, offline vriendschappen en begeleiding spelen een grote rol.’

Uit onderzoek van Trimbos blijkt dat sociale media voor sommige jongeren juist ook een positieve functie kunnen hebben, zoals creativiteit, ontspanning en contact. Problemen ontstaan vooral wanneer trends doorslaan en er weinig begeleiding of gesprek is.

Wat helpt wél?

Volgens beide experts ligt de oplossing niet in verbieden, maar in begeleiden. Praten over wat jongeren online zien, zonder te oordelen. Leren herkennen wanneer iets niet oké is. En ruimte geven aan onzekerheid.

Dat sluit aan bij de missie van de gemeente Amsterdam, die jongeren wil informeren over de risico’s van hun online leefwereld. Want hoe digitaal vaardig jongeren ook lijken, ze overzien de gevolgen niet altijd.

‘We moeten normaliseren dat onzekerheid erbij hoort,’ zegt Den Blanken.
‘En laten zien dat je niet hoeft mee te doen aan alles wat viraal gaat.’

Terug naar Becca

Inmiddels is het filmpje verdwenen. Niet omdat Becca dat wilde, maar omdat de trend overwaaide. Toch is de impact gebleven. ‘Ik denk nu anders na voordat ik iets doe,’ zegt ze. ‘En ik hoop dat anderen ook nadenken voordat ze filmen.’

Ze pakt haar telefoon minder vaak. Scrollt minder lang. ‘Niet omdat TikTok slecht is,’ zegt ze. ‘Maar omdat ik mezelf niet weer zo wil voelen.’

Op haar scherm verschijnt opnieuw een video. Becca klikt weg. ‘Je bent meer dan wat er online over je wordt gezegd,’ zegt ze. ‘Dat vergeet je soms.’